Phá Sản Công Ty Cổ Phần: Trách Nhiệm Cổ Đông, HĐQT, Giám Đốc Và Xử Lý Tài Sản

Cổ đông và công ty là hai chủ thể tài sản khác nhau

Công ty cổ phần có tư cách pháp nhân; tài sản công ty không đồng nhất với tài sản của cổ đông. Việc cổ đông sở hữu 10%, 30% hay 90% cổ phần không tự động biến họ thành người phải trả nợ thay công ty. Trong phá sản, quyền của cổ đông về kinh tế về bản chất là quyền “phần dư”: chỉ khi sau khi thanh toán các nhóm được ưu tiên và chủ nợ mà vẫn còn tài sản thì phần dư mới quay về chủ sở hữu/cổ đông theo luật.

Bốn nhóm cổ đông phải được phân biệt

Cổ phần chưa thanh toán đủ: rủi ro thường bị bỏ quên

Điều 113 Luật Doanh nghiệp quy định cổ đông phải thanh toán đủ số cổ phần đã đăng ký mua trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, trừ trường hợp thời hạn ngắn hơn theo Điều lệ/hợp đồng. Cổ đông chưa thanh toán hoặc thanh toán thiếu phải chịu trách nhiệm tương ứng với tổng mệnh giá cổ phần đã đăng ký mua đối với nghĩa vụ tài chính phát sinh trước thời điểm công ty đăng ký điều chỉnh vốn; thành viên HĐQT và người đại diện theo pháp luật có thể chịu trách nhiệm liên đới về thiệt hại do không thực hiện đúng thủ tục luật định.

HĐQT/Người đại diện có nghĩa vụ gì khi mất khả năng thanh toán?

Điều 38 Luật Phục hồi, phá sản 2025 coi cơ quan quản trị/người đại diện là nhóm phải hành động khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, trừ trường hợp đã có yêu cầu phục hồi. Vì vậy, HĐQT cần có hồ sơ quản trị thể hiện đã nhận diện tình trạng tài chính, xem xét phương án phục hồi, kiểm soát giao dịch, bảo toàn tài sản và thực hiện nghĩa vụ tố tụng đúng thời điểm.

Cổ đông có quyền yêu cầu phá sản công ty không?

Luật 2025 trao quyền cho cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ ngưỡng luật định (20% cổ phần phổ thông, hoặc tỷ lệ thấp hơn theo Điều lệ) yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán. Quyền này có ý nghĩa đặc biệt với cổ đông thiểu số khi HĐQT trì hoãn xử lý khủng hoảng và giá trị doanh nghiệp tiếp tục bị bào mòn.

Cổ phần còn giá trị gì sau khi công ty bị tuyên bố phá sản?

Giá trị sổ sách hoặc giá giao dịch trước khủng hoảng không bảo đảm cổ đông sẽ thu hồi được tiền. Sau khi xử lý tài sản bảo đảm theo cơ chế riêng và phân chia khối tài sản phá sản theo Điều 46, cổ đông chỉ nhận phần tài sản còn lại nếu tất cả nghĩa vụ ưu tiên và chủ nợ đã được giải quyết mà vẫn còn dư. Với doanh nghiệp nợ vượt giá trị thu hồi, giá trị kinh tế của cổ phần có thể bằng 0.

Cổ tức, mua lại cổ phần và hoàn trả vốn trong giai đoạn khủng hoảng

Đây là nhóm giao dịch phải xem xét đặc biệt. Luật doanh nghiệp chỉ cho phép hoàn trả vốn hoặc mua lại cổ phần trong những điều kiện nhất định gắn với khả năng thanh toán. Khi doanh nghiệp đã mất khả năng thanh toán hoặc sắp bước vào thủ tục, việc chuyển giá trị cho cổ đông có thể bị đánh giá dưới góc độ giao dịch bất thường, gây giảm khối tài sản và phát sinh trách nhiệm.

Tình huống minh họa

Công ty cổ phần Y đăng ký vốn 100 tỷ. Một cổ đông sáng lập đăng ký mua 20 tỷ cổ phần nhưng mới thanh toán 8 tỷ; công ty không kịp điều chỉnh vốn. Chủ tịch HĐQT đồng thời bảo lãnh cá nhân khoản vay 25 tỷ. Sau đó công ty mất khả năng thanh toán. Hồ sơ phải tách: nghĩa vụ của cổ đông thiếu vốn; nghĩa vụ bảo lãnh cá nhân của Chủ tịch; trách nhiệm của HĐQT/người đại diện về việc không xử lý vốn đúng hạn; và khối tài sản thuộc riêng công ty. Không thể gom mọi nghĩa vụ thành “cổ đông chịu trách nhiệm hữu hạn” hoặc “cổ đông phải trả hết”.

Bảng tự kiểm tra cho HĐQT và cổ đông